Kutoka Nishati hadi Ushawishi: Jinsi Misri Inavyojenga Ushirikiano wa ‏Kiafrika wa Kuchora Upya Ramani ya Baadaye

Na Ramy Zuhdi — Mtaalamu wa Masuala ya Afrika.‏

Nishati mbadala si tu chaguo la kimazingira au sekta ya kiuchumi ‏yenye matumaini, bali imekuwa moja ya viashiria vikuu vya nguvu ‏kamili za nchi, na zana kuu ya kupanga upya ramani za ushawishi na ‏muungano wa kimataifa. Ikiwa bara la Afrika limeteseka kwa miongo ‏mingi kutokana na pengo sugu la uzalishaji wa umeme na udhaifu wa ‏miundombinu ya nishati, leo hii linasimama mbele ya fursa ya ‏kihistoria ya kubadilika kutoka bara linalokabiliwa na uhaba wa nishati ‏hadi kuwa moja ya vituo vikubwa zaidi vya uzalishaji wa nishati safi ‏duniani, likitegemea maliasili zake za kipekee zinazojumuisha viwango ‏vya juu zaidi vya mionzi ya jua duniani, maeneo makubwa yenye ‏upepo thabiti, pamoja na uwezo mkubwa wa nishati ya maji na ‏jotoardhi.‏

Makisio ya Shirika la Kimataifa la Nishati Mbadala (IRENA) ‏yanaonyesha kuwa Afrika inamiliki takriban 60% ya rasilimali bora ‏zaidi za jua duniani, wakati mchango wake katika uwezo wa kimataifa ‏uliowekwa wa nishati ya jua bado ni mdogo sana, jambo ‏linaloonyesha ukubwa wa pengo kati ya uwezo uliopo na uwekezaji ‏uliotekelezwa. Kwa upande mwingine, zaidi ya Waafrika milioni 600 ‏wanaishi bila umeme wa uhakika, jambo linalofanya uwekezaji katika ‏nishati kuwa si tu suala la kimaendeleo, bali pia hitaji la kiuchumi, ‏kiusalama na kijamii linalogusa mustakabali wa bara zima.‏
Katika muktadha huu, Misri inajitokeza kama moja ya nchi za Afrika ‏zenye sifa zaidi za kuongoza ushirikiano wa kimkakati wa Kiafrika ‏katika sekta ya nishati mbadala. Katika miaka ya hivi karibuni, ‏imefanikiwa kutekeleza mageuzi makubwa ya kimfumo katika sekta ya ‏umeme, ikibadilika kutoka nchi iliyokuwa ikikabiliwa na uhaba wa ‏uzalishaji wa nishati hadi nchi yenye ziada inayoruhusu kuuza nje na ‏kuunganisha umeme na eneo lake la kikanda. Pia imepiga hatua ‏kubwa katika upanuzi wa miradi ya nishati ya jua na upepo, na sasa ‏inamiliki uwezo uliowekwa wa nishati mbadala unaozidi gigawati 9, ‏ikilenga kufikisha mchango wa nishati mbadala hadi 42% ya ‏mchanganyiko wa umeme ifikapo mwaka 2030.‏
Hata hivyo, thamani halisi ya mchango wa Misri haitokani na ukubwa ‏wa uzalishaji wa ndani pekee, bali katika uwezo wa kubadilisha ‏mafanikio haya kuwa jukwaa la kikanda la ushirikiano na nchi za Afrika ‏kupitia kuhamisha utaalamu, kufundisha kada, kuendeleza mitandao ‏ya kuunganisha umeme, na kuweka viwanda vinavyohusiana na ‏nishati safi nchini, ili kuchangia katika kujenga mfumo wa Kiafrika ‏unaojitegemea na wenye ushirikiano zaidi.‏
Mustakabali wa mahusiano ya Misri na Afrika katika nishati haupaswi ‏kuishia tu kwenye kuuza umeme au kutekeleza miradi kadhaa ya ‏pamoja, bali lazima ujengwe kwenye dhana ya ushirikiano wa katika ‏uzalishaji. Makampuni ya Misri yanapaswa kuwa washirika katika ‏kuanzisha vituo vya nishati ya jua na upepo, vituo vya udhibiti, ‏mitandao ya usafirishaji, miradi ya haidrojeni ya kijani, na viwanda vya ‏vipengele vya nishati mbadala ndani ya nchi za Afrika, ili kuongeza ‏thamani ya ndani na kutengeneza fursa za kweli za ajira kwa bara ‏zima.‏

Mkataba wa Eneo la Biashara Huru la Bara la Afrika (AfCFTA) ‏unawakilisha fursa ya kipekee ya kujenga minyororo ya thamani ‏iliyojumuishwa ya Kiafrika katika viwanda vinavyohusiana na nishati ‏safi, kuanzia utengenezaji wa nyaya, transfoma, na mionzi ya jua, ‏kupitia betri na mifumo ya kuhifadhi, hadi vipengele vya haidrojeni ya ‏kijani, ili kupunguza utegemezi wa bidhaa kutoka nje na kuimarisha ‏ushirikiano wa viwanda kati ya nchi za Afrika.‏
Mchuano wa kimataifa dhidi ya Afrika katika sekta ya nishati umekuwa ‏mkali zaidi kuliko wakati mwingine wowote. Uchina inapanua ‏uwekezaji wake katika miundombinu, Umoja wa Ulaya unasukuma ‏ushirikiano wa haidrojeni ya kijani, Marekani inazindua mipango ya ‏kufadhili nishati safi, huku nguvu zingine za kikanda zikitenda kazi ‏kuimarisha uwepo wao wa kiuchumi barani. Katika mazingira haya ya ‏ushindani, umiliki wa Misri wa maono yaliyokamilika ya Kiafrika katika ‏nishati mbadala utaipa faida ya kimkakati inayovuka kipengele cha ‏kiuchumi hadi kuimarisha nafasi yake ya kisiasa na kidiplomasia ndani ‏ya bara.‏

Hivyo basi, kuunganishwa kwa umeme kati ya Misri na nchi kadhaa za ‏Afrika kunapaswa kutazamwa kama mradi wa usalama wa taifa na ‏maendeleo ya pamoja, wala si mradi wa kiufundi tu wa kusafirisha ‏umeme. Kila laini mpya ya kuunganisha inatengeneza mtandao wa ‏maslahi ya pande zote mbili, inaimarisha utegemezi wa kiuchumi wa ‏pamoja, na inafungua fursa mpya za uwekezaji, biashara na ‏ushirikiano wa kikanda.‏
Suala la ufadhili linasalia kuwa moja ya changamoto kubwa zaidi za ‏upanuzi wa nishati mbadala barani Afrika, kwani mahitaji ya bara hilo ‏yanakadiriwa kuwa mamia ya mabilioni ya dola katika miongo ijayo. ‏Hivyo, kuimarisha ushirikiano na taasisi za ufadhili za kikanda na ‏kimataifa, ikiongozwa na Benki ya Maendeleo ya Afrika (AfDB) na ‏Benki ya Afrika ya Export-Import (Afreximbank), pamoja na ‏kuhamasisha sekta binafsi na mifuko ya uwekezaji wa kijani, ‏inawakilisha nguzo kuu ya kubadilisha mipango kuwa miradi ‏inayoweza kutekelezwa.‏

Ushirikiano wa Misri na Afrika katika nishati mbadala si mradi wa ‏kiufundi wenye athari ndogo, bali ni maono ya kimkakati ya kuandika ‏upya mahusiano ya kiuchumi ndani ya bara kwa misingi endelevu na ‏yenye uwiano zaidi. Nchi zitakazoongoza mabadiliko ya nishati barani ‏Afrika katika miongo miwili ijayo zitakuwa na uwezo mkubwa zaidi wa ‏kuongoza njia za maendeleo, uwekezaji na ushawishi wa kisiasa. ‏Kutokana na msingi huu, Misri ina fursa ya kihistoria ya kutumia ‏utaalamu wake, eneo lake la kijiografia, miundombinu yake na ‏mahusiano yake ya Kiafrika katika kujenga mfano mpya wa ‏ushirikiano unaotegemea kubadilishana manufaa, kuhamisha maarifa, ‏na kuongeza maslahi ya pamoja, mbali na mifumo ya utawala au ‏ushindani usio na faida.‏

Mustakabali hautakuwa wa wale wanaomiliki maliasili nyingi pekee, ‏bali wa wale wenye uwezo mkubwa zaidi wa kubadilisha rasilimali hizo ‏kuwa ushirikiano wenye tija, mitandao ya maslahi iliyopanuka, na ‏nguvu laini inayotafsiriwa kuwa ushawishi wa kiuchumi na kisiasa ‏unaoendelea. Ikiwa Misri itatumia vizuri fursa hii ya kihistoria, nishati ‏mbadala haitakuwa tu moja ya injini za maendeleo ya kitaifa, bali ‏itabadilika kuwa moja ya madaraja muhimu zaidi ya kujenga upya ‏mchango wa Misri barani Afrika, na kuimarisha ushirikiano wa ‏kimkakati unaostahili historia na nafasi ya Misri, na kwa wakati huo ‏huo ukijibu matarajio ya bara kuelekea mustakabali wenye ufanisi ‏zaidi na wa kujitegemea.‏